Kelimelerin Niyetsel Kökeni

Dil yaşayan bir varlıktır. Geçmişten günümüze anlamlarda değişiklikler olması kaçınılmazdır. Her toplum ortak dile kendinden bir şeyler katmış, kelimelerin söylenişi ve cümle içindeki kullanımı bu sayede değişikliğe uğramıştır.

Kelimelerin Niyetsel Kökeni

 Yazının başlığındaki ‘’niyetsel köken’ ’den kastettiğim daha çok bununla ilgili. En iyisi birkaç örnekle açıklamaya çalışayım;

Kelime ne demektir?

Kelime: Anlamı veya görevi olan ve tek başına kullanılabilen ses veya sesler topluluğudur.  Arapça, kelam(söz) kavramından dilimize geçmiştir. Türkçe karşılığı ‘’sözcük’’ tür. 

Bazı kelimeler pozitif bir anlama gelirken, zaman içinde negatif bir anlama gelmeye başlamıştır. 

‘’Yavuz hırsız ev sahibini bastırır’’ deyimini bilirsiniz. Buradaki ‘’yavuz’’ kelimesi cümlenin gidişatından da anlaşılacağı gibi ‘’kötü, fena, perişan’’ anlamına gelirken bir zaman sonra Sultan Selim’e verilen unvanla birlikte ‘’yiğit, kahraman’’ anlamına gelmeye başlamış. 

Şu an TDK sözlüğüne bakarsanız pozitif ve negatif anlamları birlikte verilmektedir.

 

Yavuz nedir?

Yavuz kelimesinin anlamını:

1. Sıfat: Güçlü, çetin.

2. Sıfat: İyi, gürbüz, güzel.

3. Sıfat, eskimiş: Kötü, fena.

 

Kınamak nedir?

Mesela yine farklı bir örnek; ‘’kınamak’’ kelimesi, eskiden, ‘’işkence etmek, cezalandırmak’’ anlamında kullanılan bir kelime iken, günümüzde ‘’bir eylemin ya da davranışın hoş karşılanmadığı’’ durumlarda kullanılıyor. 

 

Canavar nedir?

Mesela, ‘’canavar’’ kelimesi Farsçadan dilimize geçmiştir ve ‘’canlı, yaşayan’’ anlamına gelmektedir. Oysa şu anki dil kullanımımızda ‘’masallarda sözü geçen yabani, yırtıcı hayvan’’ haline dönüşmüştür. 

Dilimizde, anlamı iyi ya da kötü yönde değişmeyen ama kapsamı genişleyen ya da daralan bazı kelimelere de rastlamak mümkün. 

 

Oğlan nedir?

‘’Oğlan’’ kelimesi eski Türkçede hem erkek hem de kız cinsiyetli çocuklar için kullanılırken günümüzde sadece erkek çocuklar için kullanılan bir kelimeye dönüşmüştür. 

 

Kan nedir?

Tabi dilimizde, bunun tam tersi olarak kullanılan kelimeler de var. ‘’Kan’’ kelimesi eskiden ‘’soy, aynı soydan gelen’’ anlamına gelen bir kelime iken, bugün artık sadece gerçek anlamı ile ‘’damarlarda dolaşan sıvı’’ şeklinde kullanıp anlamını daha da genişletmişiz. 

 

Hoş nedir?

Eskiden ‘’saçma, aptalca, basit’’ anlamlarına gelen ‘’hoş’’ sözcüğü artık ‘’sevimli, güzel, latif’’ anlamlarında kullanılmaktadır. Düşünsenize, eskisinin tam tersi bir anlama evrilmiş kelimelerimiz de var. 

 

Fos çıkmak nedir?

’Fos çıkmak’’ sözü de eskiden, bir şeyin kötü sonuçlanmasını anlatan son derece naif bir ifadeyken günümüzde artık bir şeyin başarısız olduğunu anlatan argo bir kullanıma dönüşmüş.

 

Lisans nedir?

‘’Lisans’’ sözcüğü günümüzde dört yıllık üniversite öğrenimi anlamında kullanılıyor ama geçmişte ‘’genç bir şövalye’’ anlamında kullanılan bir kelimeymiş. 

 

Umarsız nedir?

Şimdi size ‘’umarsız’’ kelimesinin anlamını sorsam muhtemelen vereceğiniz cevap ‘’umursamaz’’ olacaktır. Oysa ki gerçek anlamı ‘’çaresiz’’ demektir. 

 

Izbandut nedir?

‘’Izbandut’’ kelimesini pek çoğumuz iri yarı insanları tarif ederken kullanırız. Ancak Osmanlılar tarafından ‘’Rum korsanı’’ anlamında kullanılan bir kelimeydi.  

 

Yosma nedir?

Dilimiz gerçekten de son derece zengin ve gerçek anlamını bilmeden kullandığımız o kadar çok kelime var ki. Mesela ‘’yosma’’ kelimesini duyduğunuzda bunun kaba ve hakaret içeren bir kelime olduğunu düşünürsünüz. Oysa ki yosmanın gerçek karşılığı ‘’şen ve güzel kadın’’ demektir ☺

 

Bendeniz nedir?

Mesela kendimizi tanıtırken alçakgönüllü bir niyetle  ‘’bendeniz’’ deriz ya hani. Bu kelimenin gerçek anlamının ‘’köleniz’’ demek olduğunu biliyor muydunuz acaba?

Madem ki bu yazı sözcüklerle ilgili. O zaman son olarak başka hiçbir dilde karşılığı olmayan kelimelere de şöyle bir bakmak gerekir. Yani söz konusu kelimelerin her dilde karşılığı var elbette ama tek bir kelime ile anlatabilen başka bir dil yok. 

Bana hep çok ilginç gelen ve sadece Türkiye’de görmeye alıştığımız bazı insanları anlatacak tek bir kelime var ve bu kelimeyi ilk duyduğumda ‘’biz bunu nasıl düşünemedik’’ demiştim.  Şimdi söylemek istediğim şeyi daha iyi anlayacaksınız. 

 

Dünyadan Örneklere ise:

 

Umarell nedir?

Mesela İtalyancada ‘’umarell’’ diye bir kelime var ve anlamı; ‘’ellerini arkada birleştirip iş makinası ya da inşaat alanı seyreden kişi’’ demek oluyor ☺

 

Tsundoku nedir?

 ‘’Bir kitabı aldıktan sonra okumamak ve onu okunmamış diğer kitapların arasına koymak’’ anlamına gelen Japonca bir kelime var. O kelime; ‘’tsundoku’’ 

 

Gökotta nedir?

İsveç dilinde ‘’sabah ilk öten kuşların sesini duymak için dışarı çıkmak amacıyla erkenden uyanmak’’ anlamına gelen ‘’gökotta’’ diye bir kelime var. İnsan düşünmeden edemiyor. Bir dil böylesine şiirsel bir cümleyi nasıl olur da tek bir kelime ile anlatabilecek bir zenginliğe sahip olabilir?

 

Backpfeifengesicht nedir?

Almancada ‘’yumruk atılması gereken bir yüz’’ anlamına gelen ‘’ ‘’backpfeifengesicht’’ diye bir kelime var. 

 

Rire dans sa barbe nedir?

Ve Fransızcada ‘’Rire dans sa barbe’’ diye bir kelime var ve ‘’geçmişte olan bir şeyi düşünürken sakalların arasından sessizce gülmek’’ anlamına geliyor. 

 

Kaynaklar:

sozluk

lugatim

wikipedia

edebiyatvedil

matematiksel

onedio.com

ab-ilan

youtube

 

Özlem Arıcı

2 Ekim 2020

Özlem Arıcı

Hayvansever & Aktivist Patittin.com